Belirli öncü hücrelerin mitoz bölünmesi sonunda oluşan, ortak bir yapıyı oluşturmak ve bir işlevi yerine getirmek için birlikte çalışan, şekil ve yapı bakımından benzer hücrelerin oluşturduğu topluluğa doku adı verilir. Bitkisel dokular, ortak bir görevi yerine getiren birkaç çeşit hücrenin kendi aralarında düzenlenmesiyle doku sistemlerini meydana getirir.

Bitkisel dokular meristem doku, temel doku, iletim dokusu ve örtü doku olmak üzere dört grupta incelenir. Bir bitkiye yaşadığı sürece sınırsız büyüme yeteneği kazandıran ve doku sistemlerinin öncül hücrelerini üreten meristem dokular sürekli bölünme özelliği sayesinde diğer dokulardan ayırt edilir.

Bununla birlikte, tüm bitki organları örtü doku, iletim doku ve temel doku olmak üzere üç farklı doku sistemi daha içerir. Bitki vücudunda süreklilik gösteren bu doku sistemlerinin, bitkinin farklı organlarında birbirleriyle konumsal ilişkileri, özellikleri ve düzenlenişleri bakımından bir takım farklılıklar görülür.

A- MERİSTEM DOKU

Bitkinin büyüme bölgelerinde bulunan meristem dokular sürekli bölünen, embriyonik kökenli ve farklılaşmamış hücrelerden oluşur. Bu dokular bitkinin boyuna ve enine büyümesini sağlar.

Meristematik hücrelerin bölünmesi sonucu oluşan yeni hücreler farklılaşarak bitkinin büyüyen doku ve organlarını meydana getirir. Meristem doku hücreleri, metabolik açıdan aktif bir bitki hücresinin tipik özelliklerini taşır. Bu hücreler büyük çekirdekli, bol sitoplazmalı, küçük ve ince çeperlidir. Ayrıca az sayıda ve küçük koful taşıyan bu hücrelerin aralarında boşluk bulunmaz. Meristematik hücrelerin bölünme özelliğini sürekli olarak koruması bitkilerde büyümenin sınırsız olmasını sağlar.

Meristem doku kökenlerine göre birincil (primer) meristem ve ikincil (sekonder) meristem olmak üzere ikiye ayrılır.

1. Birincil (Primer) Meristem:

Kökenleri embriyoya dayanan ve embriyonik dönemden beri bölünme yeteneğini kaybetmemiş olan meristemlerdir. Bütün bitkiler büyüme noktalar: olarak adlandırılan kök, gövde ve dal uçlarında uç (apikal) meristemlere sahiptir. Bu meristemler, "birincil (primer) büyüme" olarak adlandırılan bitkinin uzunluğuna büyümesi için hücre sağlar. Uç meristemler gövdede tepe tomurcuğu adı verilen gövde ucu kısmında bulunur. Tepe tomurcuğundaki uç meristemler gövdenin boyunu artırırken, kök uç meristemleri de köklerin uzunluğunu artırır. Kök ve gövde uçlarında bulunan uç meristemler, birincil meristem hücrelerini üretir ve aynı zamanda yaşlanan veya zarar gören hücrelerin yenilenmesini sağlar.

Birincil meristemler, bitkilerin boyca uzamasını sağlar. Bu meristemler, bitkinin sürgün uçlarında, koltuk altı tomurcuklarında ve kök uçlarında bulunur.

Uç meristemin bölünmesi sonucu iç içe geçmiş silindirler şeklinde üç hücre tabakası oluşur. Bu öncü doku tabakaları dıştan içe doğru; protoderm (dermatojen), temel meristem ve prokambiyum şeklinde sıralanır. Protodermden epidermis (örtü doku), temel meristemden korteks ve öz bölgesinde yer alan temel doku, prokambiyumdan ise iletim dokusu meydana gelir.

2. İkincil (Sekonder) Meristem:

Hormonların etkisiyle yeniden bölünme özelliği kazanan parankima hücrelerinden oluşur. İkincil meristemler, uzunlamasına büyüyen bir bitkinin kök ve gövde kısımlarında enine kalınlaşmayı sağlar. "İkincil (sekonder) büyüme" olarak adlandırılan enine kalınlaşma, tüm açık tohumlu bitkilerde ve dikotil odunsu bitkilerde görülür.

İkincil büyüme, kök ve gövdeyi silindir şeklinde kuşatan hücre gruplarının bölünmesi sonucu gerçekleşir. Lateral (yanal) meristem adı verilen bu hücre grupları, kök ve gövde ucundan belirli bir uzaklıkta yani bir ölçüde yaşlı olan kısımlarda iş görür.

Enine kalınlaşmadan vasküler (demet) kambiyum ve mantar kambiyum adı verilen iki lateral meristem sorumludur. Vasküler kambiyum, iletim dokularına yeni tabakalar ekleme görevi yapar. Mantar kambiyumu ise, epidermisin yerini alan, kök ve gövdenin korunmasını sağlayan mantar dokusunu oluşturur.

Üç doku sistemi: Bir bitkinin her bir organı temel, iletim ve örtü doku sistemlerine sahiptir,

Bir bitkinin ana meristem bölgeleri: Birincil  büyümede iş gören uç meristemler bitkinin boyca uzamasını sağlar. İkincil büyümeden sorumlu lateral meristemler ise kök ve gövde çapında artışı sağlar.